✍️ ವನಿತಾ ಜಿ. ಓ.
ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಹೆಸರು ಅಜರಾಮರ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ‘ರಾಮಾಯಣ’ವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ‘ಆದಿಕವಿ’ (ಮೊದಲ ಕವಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಶ್ವಯುಜ (ಅಶ್ವಿನ್) ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದಂದು (ಶರತ್ ಪೂರ್ಣಿಮಾ) ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿ’ ಅಥವಾ ‘ಪ್ರಗಟ್ ದಿವಸ್’ ಎಂದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಅತ್ಯಂತ ಸಡಗರ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಜೀವನ, ಅವರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ತಿಳಿಯೋಣ.
ರತ್ನಾಕರನಿಂದ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ’ಯಾದ ರೋಚಕ ಕಥೆ
ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನವು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ‘ರತ್ನಾಕರ’. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ದಾರಿಹೋಕರನ್ನು ದೋಚಿ, ಅದರಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸಾಕುವುದು ಆತನ ಕಾಯಕವಾಗಿತ್ತು.
ಒಮ್ಮೆ ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆ ಕಾಡಿನ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರತ್ನಾಕರ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ನಾರದರು, “ನೀನು ಮಾಡುವ ಈ ಪಾಪದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರು ಪಾಲುದಾರರೇ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ರತ್ನಾಕರನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ “ಹೌದು” ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಪೋಷಕರನ್ನು ಹಾಗೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, “ನಿನ್ನ ಪಾಪದ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ನೀನೇ ಹೊಣೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಘಟನೆಯಿಂದ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿದ ರತ್ನಾಕರನು ನಾರದರ ಬಳಿ ಬಂದು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರದರು ಆತನಿಗೆ ‘ರಾಮ’ ನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಬಾರದ ರತ್ನಾಕರನಿಗೆ ‘ಮರಾ ಮರಾ’ ಎಂದು ಜಪಿಸಲು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಆತನ ಮೈಮೇಲೆ ಗೆದ್ದಲು ಹುಳುಗಳು ಹುತ್ತವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ‘ವಲ್ಮೀಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಕಾರಣ ಆತನಿಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು. ಜ್ಞಾನೋದಯ ಪಡೆದ ಅವರು ಮುಂದೆ ಮಹರ್ಷಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡರು.
ಶೋಕವೇ ಶ್ಲೋಕವಾದ ಗಳಿಗೆ (ಆದಿಕವಿಯ ಉದಯ)
ಒಮ್ಮೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮಸಾ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾಗ, ಮರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ, ಬೇಡನೊಬ್ಬ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟು ಗಂಡು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೆಣ್ಣು ಪಕ್ಷಿಯ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ನೋಡಿದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಮನಸ್ಸು ಕರಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ:
”ಮಾ ನಿಷಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ತ್ವಮಗಮಃ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ ।
ಯತ್ ಕ್ರೌಂಚಮಿಥುನಾದೇಕಮವಧೀಃ ಕಾಮಮೋಹಿತಮ್ ॥”
(ಅರ್ಥ: ಎಲೈ ಬೇಡನೇ, ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಯ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಕೊಂದ ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಶಾಂತಿ ಸಿಗದಿರಲಿ.)
ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ (ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶ್ಲೋಕವೇ ಮುಂದೆ ಬೃಹತ್ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ರಚನೆಗೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಇದೇ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ‘ರಾಮಾಯಣ’ವಾಗಿ ರಚಿಸಿದರು.
ರಾಮಾಯಣ: ಬದುಕಿಗೆ ದಾರಿದೀಪ
ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರು ರಚಿಸಿದ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ 24,000 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಹಾಗೂ 7 ಕಾಂಡಗಳಿವೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯ, ಧರ್ಮ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಕೈಪಿಡಿಯಾಗಿದೆ. ಮಗನಾಗಿ ರಾಮ, ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸೀತೆ, ಸಹೋದರನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಾಗಿ ಹನುಮಂತ – ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಸೀತಾಮಾತೆಯು ಅರಣ್ಯವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಲವ-ಕುಶರಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಸಿದ್ದು ಇದೇ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ.
ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಯ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ
ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಭಾರತದೆಲ್ಲೆಡೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಡಗರದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ರಜಾದಿನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದೆ.
- ಈ ದಿನದಂದು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಭಾವಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಅದ್ಧೂರಿ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ (ಮೆರವಣಿಗೆ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಮುದಾಯದವರು ಹಾಗೂ ರಾಮಭಕ್ತರು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ, ಭಜನೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಜೀವನ, ರಾಮಾಯಣದ ಮಹತ್ವದ ಕುರಿತು ಪ್ರಬಂಧ, ಭಾಷಣ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಜೀವನವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾಠವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಗತಕಾಲ ಎಷ್ಟೇ ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆತ ಎಂತಹ ಎತ್ತರಕ್ಕಾದರೂ ಬೆಳೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ದರೋಡೆಕೋರನೊಬ್ಬ ಜಗತ್ತು ಪೂಜಿಸುವ ಆದಿಕವಿಯಾದ ಈ ಪಯಣ, ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕವಾಗಿದೆ.